DẤU
HỎI NGÃ
Ðoàn Xuân Kiên
Bài được đăng từ trang nhà
Trung Tâm Văn Hóa Xã Hội Việt Nam tại Bỉ quốc.
Như đã trình bày trong một bài
trước đây
[1], một từ tiếng Việt chỉ mang một trong số sáu thanh. Thanh là
yếu tố định bậc cao thấp trong thang âm sáu bậc của tiếng Việt hiện
đại, và là yếu tố cần và đủ để tạo thành ý nghĩa khu biệt của một
từ. Sáu bậc cao thấp đó được cụ thể hoá một cách dễ hiểu bằng sáu
tiếng sau đây: ngang (hoặc không) - huyền -
ngã - hỏi - sắc - nặng. Phân biệt bốn thanh khác không có khó
khăn gì, nhưng hai thanh hỏi và
ngã thì cần nhiều công phu. Từ
nghỉ và nghĩ
chẳng hạn, chỉ khác nhau ở một dấu hỏi hay ngã mà làm nên sự khác
biệt về ý nghĩa của hai từ đó. So sánh hai câu dưới đây để thấy sự
khác biệt giữa hai thanh hỏi và ngã làm nên sự khác biệt ý nghĩa của
từ:
-
Thôi, đừng
nghĩ ngợi làm gì cho mệt xác
!
-
Thôi chứ, đã hết giờ
nghỉ mệt rồi !
Cho nên lầm lẫn dấu hỏi ngã trong
những trường hợp như thế sẽ thay đổi hẳn ý nghĩa của từ trong một
câu. Phân biệt dấu hỏi và ngã là một việc tương đối dễ dàng đối với
người nói giọng bắc, nhưng lại là một việc cần thiết cho những ai
nói giọng trung và nam - nghĩa là người phát âm giọng tiếng Việt từ
phía nam Thanh Hoá vào trong vùng tây nam bộ. Ðối với những người -
đàng trong - thì phân biệt hỏi ngã dựa trên phát âm là chuyện khó
chính xác, vì số từ ngữ tiếng Việt mang dấu hỏi và ngã là một khối
lượng khá lớn
[2]. Do vậy, nếu nắm được một số những quy tắc hoạt động của
thanh hỏi và thanh
ngã thì sẽ giúp giải quyết những khó
khăn về dấu hỏi - ngã.
Trong bài này chúng tôi cố gắng hệ
thống hoá lại những nét chính của chính tả dấu hỏi ngã trong tiếng
Việt. Vì việc phân biệt hỏi ngã có khác nhau giữa hai loại từ vựng
trong tiếng Việt, chúng tôi sẽ chia bài thành hai phần chính: trước
hết là phân biệt hai nhóm từ vựng trong tiếng Việt, sau đó mới tìm
hiểu cách phân biệt hỏi-ngã trong từng nhóm loại từ vựng này.
NHẬN BIẾT MỘT
TỪ TIẾNG VIỆT
Chúng ta biết rằng từ vựng tiếng
Việt là tập hợp từ những nguồn khác nhau: nguồn thứ nhất là những từ
ngữ rất lâu đời của cộng đồng ngôn ngữ Việt cổ thuộc họ ngôn ngữ Nam
A¨; nguồn thứ hai là những từ ngữ vay mượn từ một ngôn ngữ khác,
hoặc là từ tiếng Hán (tức là tiếng Hoa nói vào đời Hán), hoăc là từ
một ngôn ngữ phương tây gần đây
[3]. Như vậy thì một từ
tiếng Việt có thể là một từ "thuần Việt" (hay có khi còn gọi là
tiếng nôm), cũng có thể là một từ Hán Việt, hoặc là một từ mới vay
mượn từ một ngôn ngữ khác. Mỗi loại từ
trên có những nét tính cách khác nhau về thanh. Nhận biết được một
từ là thuộc nhóm từ nôm hoặc từ Hán Việt sẽ giúp giải quyết được một
số khá nhiều những trường hợp cần phân biệt dấu hỏi ngã. Nhưng làm
thế nào để phân biệt được đâu là một từ thuần Việt và đâu là một từ
Hán Việt hoặc một từ vay mượn ?
-
Từ
thuần Việt trước kia thường gọi
chung đây là những "tiếng nôm", nói trại từ "tiếng nam", tức là
tiếng của người nước Nam - để phân biệt với tiếng nói của người
phương Bắc, tức là người Hán. Ðó là những từ có thể chuyển đổi
thanh theo quy luật hài thanh, hoặc là những từ láy âm theo phép
hoà phối ngữ âm. Chẳng hạn, từ nở, nóng,
hỏi là những từ thuần Việt, vì chúng có thể tạo thành
những từ láy âm: nở nang, nóng nảy, hỏ
han. Một từ như đã, chẳng, dẫu
là những từ thuần Việt, vì chúng có thể chuyển thanh điệu mà vẫn
giữ nguyên ý nghĩa: đà, chăng, dầu.
-
Từ
Hán Việt là những từ đã vay
mượn từ vốn từ vựng tiếng Hán từ cả gần hai nghìn năm trước đây,
khi nhà Hán bên Trung Hoa sang đô hộ xứ mình. Số từ Hán Việt đã
chiếm quá nửa số vốn từ của chúng ta hiện nay. Có thể nhận biết
một từ Hán Việt hay không là nhờ mấy cách như sau:
-
Nếu một chữ hay một tiếng
có thể ghép với các tiếng như nhất
(một), hữu (có),
vô (không),
bất (chẳng), thì từ ấy phải là
từ Hán Việt. Vậy thì từ nhân, ích,
đạo, bình là những tiếng Hán Việt vì chúng có thể kết
hợp có ý nghĩa với bốn tiếng trên kia:
nhất nhân, hữu ích, vô đạo, bất bình.[4]
-
Nếu một chữ hay một tiếng
có nghĩa nhưng không thể đứng một mình làm thành một từ được
mà chỉ có thể làm thành một thành phần của từ mà thôi, thì
đó là một chữ Hán Việt. Ví dụ: những tiếng
quốc (nước),
gia (nhà),
sơn (núi),
hà (sông),
nhất (một),
nhị (hai),& thường chỉ ghép
chúng với một tiếng khác chứ không thể dùng riêng rẽ được.
Chẳng hạn, để nói ý "hai quả núi", người Việt không thể nói
nhị núi hoặc
hai quả sơn; cũng thế, có thể
viết là nhất gia, sơn hà, nhị nhân...
nhưng không thể nói một gia, núi hà,
hai nhân. Vậy thì những tiếng
quốc, gia, sơn hà, nhân, nhất, nhị là những tiếng Hán
Việt.
-
Nếu gặp một chữ hoặc một
tiếng mà ta không hiểu nghĩa, nhưng ta lại biết rằng chúng
có thể ghép chung với hai từ mà lại có cùng ý nghĩa, thì đó
là một tiếng Hán Việt. Ví dụ: ta gặp từ
trường sinh mà ta không biết
tiếng trường là gì, nhưng biết
là nó ghép chung với hai tiếng khác (trường
dạ, trường kỉ), thì có thể đoán biết là trường là một
tiếng Hán Việt có nghĩa là "dài"; hoặc là đọc đến mấy chữ
tác nghiệp, ta không hiểu tác là gì, nhưng biết là có
sáng tác, tác giả, thì đoán
biết tác là một tiếng Hán Việt,
có nghĩa đại khái là "làm ra cái gì đó".
-
Nếu một tiếng nào đó mặc
dù quen dùng riêng rẽ trong lời nói hằng ngày, nhưng lại
thấy chúng thường ghép trong ít nhất là hai từ Hán Việt, thì
tiếng hoặc chữ đó là một tiếng Hán Việt. Ví dụ: tiếng
học là một từ quen dùng. Tiếng
này có thể gặp trong những từ Hán Việt như
học sinh, đại học, học vị. Vậy
thì tiếng học là một tiếng Hán
Việt. Thí dụ khác: tiếng chúng
có thể gặp trong các từ Hán Việt như
quần chúng, chúng sinh..., vậy thì
chúng cũng là một tiếng Hán
Việt.
-
Từ
vay mượn: là những từ ngữ vay
mượn từ vốn từ vựng của các ngôn ngữ khác, cụ thể là các ngôn
ngữ phương tây. Từ khi giao tiếp với phương tây đến nay, tiếng
Việt đã đưa vào kho từ vựng của mình những tiếng như xà phòng,
(áo) sơ mi, xi măng, (dầu) xăng, cao bồi, (trái) bom, phim, (xe)
ô tô, cuốc (xe), (bà) đầm, (bánh) quy, (nhà) băng, két (bạc),
(kinh) xáng. Những tiếng vay mượn này hoặc được phiên âm trực
tiếp từ một từ ngữ phương tây (xi măng <cement>, bom <bombe>,
phim <film>, ô tô <auto>, băng <banque>),
hoặc được đọc trại âm theo lối phát âm của người Việt (xà phòng
<savon>, sơ mi <chemise>, xăng <essence>,
cao bồi <cow boy>, cuốc <course>, đầm <dame>,
(bánh) quy <biscuit>, két <caisse>, (kinh) xáng <chaland>).
Những tiếng vay mượn này được cố gắng Việt hoá, cho nên cũng
mang tất cả các thanh của tiếng Việt.
DẤU HỎI NGÃ ÐỐI VỚI
TIẾNG THUẦN VIỆT
Một tính cách rất nổi bật của
tiếng Việt là tính cách hoà phối ngữ âm giữa hai thành phần của một
từ kép mà chúng ta thường gọi là từ láy.
Những từ có hai âm tiết láy với nhau khi một hay nhiều thành phần âm
tiết của hai âm tiết đó lặp lại giống hệt âm kia (gọi là điệp âm),
hoặc kết hợp với âm kia theo một trật tự nào đó. Một vài thí dụ về
từ láy: vui vẻ, xinh xắn, khô khan, đẹp đẽ...
Hiện tượng láy từ có tác dụng trước hết là sự cân đối, sự hài hoà
giữa các âm tiết của từ. So sánh hai câu dưới đây:
2a Căn nhà này khá
rộng.
2b Căn nhà này khá rộng rãi.
Cả hai câu nói đều đúng cách nói
thông thường. Nhưng khi nói rộng rãi
như trong câu 2b thì nghe êm ái hơn, dễ nghe hơn, và do đó được
chuộng hơn.
Xem thế thì hoà phối ngữ âm là sự kết hợp hài hoà giữa thành phần
của một từ với một từ khác để tạo thành sự cân đối nhịp nhàng. Hoà
phối ngữ âm có thể thực hiện ở cả bốn thành phần âm tiết của từ:
Láy âm đầu: lững lờ, lờ vờ, lụng
thụng
Láy âm chính: đo đỏ, gồ ghề, chúm
chím, nhõng nhẽo
Láy âm cuối: mũm mĩm, hầm hập, ươn
ướt
Láy thanh: thênh
thang, vàng vọt, lả lơi, ngả ngớn
Ở đây chúng ta chỉ chú ý đến sự
hoà phối ngữ âm về mặt thanh điệu. Sự phân bố cân phương này được
gọi là luật hài thanh
[5]. Luật hài thanh được thể hiện qua hai hiện tượng liên quan
đến hoạt động của thanh điệu tiếng Việt:
-
Trước hết là sự hài thanh giữa
hai âm tiết của từ láy: đây là sự phân bố cân đối giữa các thanh
giữa hai âm tiết của một từ kép thành từng đôi một trong mỗi
nhóm dưới đây:
Nhóm thứ nhất (thanh
bổng): ngang - hỏi - sắc
Nhóm thứ nhì (thanh
trầm): huyền - ngã - nặng
Theo bảng trên đây, hai từ thuộc nhóm thứ nhất có thể mang một
trong ba thanh:
-
Ngang - hỏi:
lửng lơ, thơ thẩn, sang sảng
-
Hỏi - sắc:
lở lói, ngả ngớn, vắng vẻ, gắng gỏi,
-
Ngang - sắc:
diêm dúa, nghe ngóng, mang máng, líu
lo, thối tha
Ba thanh thuộc nhóm thứ nhì
được phân bố kết hợp như sau:
-
Huyền - ngã:
ầm ĩ, lờ lững, vòi vĩnh, ỡm ờ, thẫn
thờ,
-
Ngã - nặng:
kĩu kịt, nũng nịu, nhão nhoẹt, hợm
hĩnh, đẹp đẽ
-
Huyền - nặng:
mờ mịt, vàng vọt, lặng lờ,
mặn mà
-
Luật hài thanh còn thể hiện cả
trong hiện tượng chuyển thanh điệu của một số từ. Tiếng Việt có
nhiều từ biến đổi thanh mà vẫn không đổi ý nghĩa sang một từ
khác. Hiện tượng chuyển đổi thanh trong tiếng Việt cũng theo
phép hài thanh, nghĩa là các từ chuyển thanh theo hai nhóm mà Lê
Ngọc Trụ (1959) tóm lại thành hai mô hình mà ông gọi là
tan - tán - tản và lãi - lời - lợi.
Phép chuyển thanh này như sau:
Ðổi thanh theo mô hình tan - tán - tản
(nhóm ngang - hỏi - sắc). Dưới đây
là một số trường hợp thường gặp:
chăng - chẳng |
lén - lẻn |
rảy - rưới |
chưa - chửa |
lỏm - lóm |
túa - tủa /
toả |
không - hổng |
thoáng -
thoảng |
há miệng - hả
miệng |
phản - ván |
ham - hám |
nói hở - nói
hớ |
tan - tản |
bấu - bâu |
vểnh mặt -
vênh mặt |
Ðổi thanh theo mô hình
lãi - lời - lợi (nhóm
huyền - ngã - nặng). Dưới đây là
một số trường hợp thường gặp:
đã - đà |
ngỡ - ngờ |
chậm rãi -
chẫm rãi |
lời - lợi |
cội - cỗi |
ướt đẫm - ướt
đầm |
dẫu - dầu |
còi - cỗi |
đen sậm - đen
sẫm |
cũng - cùng |
đỗ - đậu |
xoã tóc - xoà
tóc |
(sông) Nhị -
(sông) Nhĩ |
thõng - thòng |
ăn ruỗng - ăn
ruồng |
-
Ngoài ra, có một số từ Hán
Việt và tiếng thuần Việt dường như có liên quan, gần gũi với
nhau
[6]. Những trường hợp vay mượn qua lại như thế cũng tuân
theo phép hài thanh của tiếng Việt, nghĩa là cũng theo một trong
hai mô hình tan - tán - tản và lãi - lời -
lợi. Dưới đây là một vài thí dụ về sự giao tiếp ngôn ngữ
như thế:
huyền - ngã -
nặng |
ngang - hỏi -
sắc |
cưỡng - gượng |
thiểu - thiếu |
trữ - giữ |
thố - thỏ |
đãi - đợi |
xả - xá |
Biết được tính cách của luật
hài thanh thì chúng ta có thể nêu lên thành luật gọi là
"luật hỏi-ngã của các tiếng nôm"
như sau:
Luật 1 |
khi hai tiếng có
thể láy được với nhau thì hễ một tiếng mang dấu
ngang (không dấu) hoặc dấu sắc thì tiếng kia phải
mang dấu hỏi; ngược lại, hễ một tiếng mang dấu huyền
hoặc dấu nặng thì tiếng kia phải mang dấu ngã. |
Luật 2 |
một từ có thể
chuyển thanh điệu sang ngang hoặc sắc thì chắc chắn
là mang dấu hỏi (theo mẫu tan - tán - tản); ngược
lại, một tiếng có thể chuyển sang thanh huyền hoặc
thanh nặng thì chắc chắn là có dấu ngã (theo mẫu lời
- lãi - lợi). |
Hai luật hỏi ngã này có thể
giúp giải quyết được một số khá lớn các trường hợp mà người viết
đang còn phân vân không biết nên bỏ dấu hỏi hay dấu ngã. Chẳng
hạn, khi phải viết câu dưới đây, người nói giọng đàng trong có
thể phân vân không biết bỏ dấu hỏi ngã thế nào:
3a Chị
mơ gói thịt
mơ ra rồi ngao ngán
thơ dài.
Có thể dùng phép hài thanh
(ngang hỏi sắc-huyền ngã nặng) để tìm ra được rằng: tiếng Việt
có nói mở mang (làm cho rộng ra) theo luật ngang-hỏi-sắc, và có
mỡ màng (có nhiều chất dầu, mỡ) theo luật huyền-ngã-nặng; lại
cũng có thở than (than vãn chuyện gì) mà không có *thỡ (viết với
dấu ngã). Vậy câu 3a bỏ dấu hỏi ngã như sau:
3b Chị
mở gói thịt
mỡ ra rồi ngao ngán
thở dài.
Một thí dụ khác là khi viết
câu dưới đây:
4a Ðứa bé
đa ăn no rồi mà
vân chưa chịu đi
ngu.
Chúng ta biết là từ đã ở đây
phải bỏ dấu ngã vì cũng có thể nói đà mà câu vẫn không đổi
nghĩa. Từ vẫn mang dấu ngã vì phó từ này không có thể nhầm lẫn
với từ vẩn - Có nghĩa là chất cặn bẩn, hoặc từ vẩn vơ (có nghĩa
là tâm trạng không dứt khoát) theo luật ngang-hỏi-sắc. Từ ngủ ở
cuối câu thì chỉ có thể láy thành ngủ nghê theo luật
ngang-hỏi-sắc, nên phải mang dấu hỏi. Vậy thì câu 4a được viết
hoàn chỉnh như sau:
4b Ðứa bé
đã ăn no rồi mà
vẫn chưa chịu đi
ngủ.
-
Ngoài ra, cũng nên biết thêm
là người Việt - nhất là người miền Nam - hay nói gộp các tiếng
hai âm tiết thành một trong những trường hợp sau đây: phải không
> phỏng, bà ấy >
bả, ở bên ngoài ấy > ở
ngoải, hôm ấy >
hổm, năm ấy >
nẳm, hồi ấy > hổi
[7]. Tất cả những tiếng nói gộp trên đây đều mang dấu hỏi.
Vậy thì có luật 3 như sau:
Luật 3 |
Các tiếng nói gộp
âm đều mang dấu hỏi |
-
Trong kho từ ngữ tiếng Việt
hiện đại còn có một nhóm nhỏ những từ ngữ nước ngoài nhưng đã
được chuyển sang giọng đọc tiếng Việt. Các tiếng vay mượn thường
được phiên chuyển sang thanh hỏi: moả (< moi), xừ luỷ (< lui),
đi rỏn (< ronde), sở cẩm (< commissaire de police), làm cỏ vê (<
corvée). Vậy có thể nêu thành luật cho loại từ ngữ này như sau:
Luật 4 |
các tiếng vay mượn
từ tiếng nước ngoài và đã chuyển sang giọng tiếng
Việt, thì thường viết với dấu hỏi. |
DẤU HỎI NGÃ CỦA TỪ HÁN VIỆT
Như đã nói ở trên, nhận biết được
một từ Hán Việt sẽ có lợi rất lớn là phân biệt được một phần khá lớn
những từ mang dấu hỏi ngã thuộc nhóm từ Hán Việt. Giở từ điển Hán
Việt, ta có thể thấy là:
(1) Những từ Hán Việt bắt đầu bằng
các phụ âm d, l, m, n. nh, ng, v thường viết dấu ngã
[8]. Có khoảng 180 từ Hán Việt mang dấu ngã. Ví dụ:
Phụ âm d: dã, dĩ, dũ,
dữ. |
Phụ âm l: lão, lễ,
lỗ, lữ |
Phụ âm m: mão, mãnh,
mẫn, mỗ |
Phụ âm n: não, nễ,
nỗ, nữ |
Phụ âm ng: ngã, ngỗ,
ngũ, ngữ |
Phụ âm nh: nhã, nhĩ,
nhũ, nhữ |
Phụ âm v: vẫn, vĩ,
viễn, vũ |
(2) Ngoài những trường hợp kể trên, các từ Hán Việt khác bắt đầu
bằng các phụ âm khác đều viết dấu hỏi, trừ những lệ ngoại sẽ nói ở
dưới. Ví dụ về các từ Hán Việt có dấu hỏi:
Nguyên âm:
|
ả, ảo, ẩn, yểu, uẩn,
uỷ. |
Phụ âm |
|
b |
bảo, bỉ, bỉnh, bổng,
bửu |
c/k/q |
cảo, cổ, củ, kỉ,
kiểu, quả, quản, quảng, quỷ |
đầu ch |
chỉ, chiểu, chuẩn,
chủng, chử |
đầu đ |
đả, đẩu, để, điểu,
đổ |
gi |
giả, giảo, |
h |
hảo, hỉ, hổ, hủ |
đầu kh |
khả, khẩu, khổ, khởi |
ph |
phả, phỉ, phổ |
s |
sỉ, sổ, sửu |
t |
tả, tảo, tể, tỉ, tổ,
tử |
th |
thải, thổ, thủ,
thưởng |
tr |
trảo, trảm, triển,
trưởng |
x |
xa, xả, xảo, xỉ, xử |
Nhóm thứ nhì này có khoảng 30 trường hợp ngoại lệ, cần nhớ thuộc
lòng. Dưới đây là bảng liệt kê các từ đó với những thí dụ về từ ghép
đặt trong ngoặc:
Phụ âm |
|
b |
bãi (bãi thị, bãi
nại), bĩ (bĩ vận), |
c |
cữu (linh cữu), cưỡng
(cưỡng đoạt) |
đ |
đãng (khoáng đãng),
đễ (hiếu đễ), đỗ (Ðỗ thị) |
h |
hãm (hãm hại), hãn
(hãn hữu), hoãn (hoãn binh), hĩ (một tiếng đệm), hỗ (hỗ
trợ), hỗn (hỗn hợp, hỗn mang), huyễn (huyễn mộng), hữu
(bằng hữu) |
k |
kĩ (ca kĩ, kĩ thuật,
kĩ xảo) |
ph |
phẫn (phẫn nộ), phẫu
(giải phẫu) |
d |
quẫn (quẫn bách), quỹ
(quỹ đạo, quỹ tích, thủ quỹ) |
s |
sĩ (bác sĩ, viện sĩ),
suyễn (suyễn tức, suyễn yết) |
t |
tiễn (tiễn biệt),
tĩnh (tĩnh mịch), tuẫn (tuẫn tiết) |
th |
thuẫn (mâu thuẫn),
thũng (phù thũng) |
tr |
trãi, trẫm, trĩ (ấu
trĩ), trữ (dự trữ, lưu trữ, tích trữ) |
x |
xã (xã hội, xã tắc) |
Từ hai điểm trên, chúng ta có thể nêu lên hai luật hỏi ngã dành cho
tiếng Hán Việt như sau:
Luật 5 |
các từ Hán Việt có phụ
âm đầu d, l, m, n, nh, ng, v đều có dấu ngã. |
Luật 6 |
các từ Hán Việt khác
có thanh hỏi. Trừ khoảng 30 trường hợp ngoại lệ. |
Tóm lại, viết dấu hỏi ngã tiếng
Việt cho dù phức tạp nhưng vẫn có những lề luật từ tự thân tiếng
Việt. Những mẹo luật mà Nguyễn Ðình và Lê Ngọc Trụ đã phát hiện và
được nhắc đến ở đây chẳng qua chỉ là những phát hiện những quy luật
ẩn dấu trong hoạt động ngôn ngữ mà thôi. Ðể có thể áp dụng sáu
"luật hỏi ngã" trên đây, cần đến công phu thực tập đều đặn trong
một thời gian đủ để chiêm nghiệm những quy luật được thể hiện qua
thực tiễn ra sao.
Trong tình hình dạy và học tiếng
Việt tại hải ngoại hiện nay, việc phân biệt dấu hỏi và dấu ngã là
một công việc khó khăn. Nhưng đây cũng lại là một việc cần thiết vô
cùng, vì đó là một trong những công việc cần thiết để nâng cao trình
độ hiểu biết về chuẩn mực ngôn ngữ của tiếng Việt. Có thể là chuyện
viển vông khi nói đến chuẩn mực ngôn ngữ ở hải ngoại lúc này, nhưng
đây lại là nhu cầu chính đáng của lớp trẻ ngày càng đòi hỏi phải
nhìn lại cho rõ đâu là chuẩn mực ngôn ngữ. Ðó cũng chính là mục đích
của chính tả vậy
[9].
Ðoàn Xuân Kiên
Luân Ðôn (1998)
* Bài
đăng trong tập san Ðịnh Hương 21 (1998)
Tài liệu:
-
Lê Ngọc Trụ
(1959): Chánh Tả Việt Ngữ. (bản in kì 2). Sài Gòn: nxb. Trường
Thi
-
Nguyễn Ðình
(1939): Luật Ngã Hỏi, tạp chí Tao Ðàn (Hà Nội), bộ mới, số 8,
ngày 16.6.1939
-
Phan Ngọc
(1982): Chữa Lỗi Chính Tả Cho Học Sinh. Hà Nội: nxb. Giáo Dục
Ghi chú:
[1]
Ðoàn Xuân Kiên, "Bàn về việc đánh dấu thanh tiếng Việt", in trong
tập san Ðịnh Hướng số 17 (mùa thu 1998), tr. 109-121.
[2] Tiếng Việt hiện đại có khoảng 2000 từ mang dấu
hỏi, và khoảng trên 1000 từ mang dấu ngã.
[3] Nói về hiện tượng vay mượn thì cần chú ý riêng
đến vốn từ ngữ mượn từ tiếng Trung Hoa do người Hán đem sang từ khi
họ đô hộ nước Việt cổ. Trong một thời gian dài cả nghìn năm, tiếng
Hán đã trở thành một thứ ngôn ngữ chính thức trong xã hội Việt. Ðến
khi nước ta giành lại nền độc lập (năm 939) thì tiếng Hán vẫn là thứ
văn tự chính thức trong hành chính và giáo dục. Vì thế mà chúng ta
gọi kho từ ngữ Hán dùng tại nước mình là tiếng Hán Việt. Chỗ đứng
của tiếng Hán Việt trong kho từ ngữ tiếng Việt hiện đại rất là đặc
biệt, khác hẳn với một số nhỏ những từ ngữ mượn từ các ngôn ngữ
phương tây về sau: đã từ lâu đời rồi, ngôn ngữ văn hoá của người
Việt không thể thiếu vốn từ Hán Việt. Chỗ đứng của tiếng Hán Việt
trong tiếng Việt trong chừng mức nào đó tương tự như tiếng Latin
trong các ngôn ngữ Ấn-Âu vậy. Trước đây, nhà cầm quyền cộng sản Việt
Nam toan loại bỏ chỗ đứng của từ Hán Việt. Nay thì họ lại rơi vào
một quá khích khác, là dùng nhiều từ Hán Việt đến mức làm cho tiếng
Việt nhiều khi tối tăm, nặng nề. (Báo Nhân Dân có thừa những dẫn
chứng cụ thể về chuyện này). Chúng ta không sùng bái nhưng cũng
không thể có thái độ kì thị đối với tiếng Hán Việt. Vả chăng, số vốn
từ vựng Hán Việt trong tiếng Việt hiện đại chiếm đến khoảng 60% từ
ngữ, thì thái độ chính đáng của bất cứ ai quý trọng tiếng Việt là
cần phải học hỏi và trau giồi vốn từ Hán Việt.
[4]
Cần lưu ý là trong lối nói thông thường hiện nay có khi chúng ta nói
bất kể nhưng đây là trường hợp nói sai quy tắc, vì kể không phải là
từ Hán Việt.
[5]
"Luật" này đã được một nhà giáo trẻ -tên là Nguyễn Ðình- tìm ra đầu
tiên. Ông gửi đăng trên tạp chí Tao Ðàn số 8 bộ mới (1939) một bài
báo mà ông gọi là luật ngã hỏi. Về sau ông Lê Ngọc Trụ đã phát triển
thêm và gọi đó là luật bổng trầm (1943). Cũng Lê Ngọc Trụ đã khai
triển thêm về những lề lối chuyển thanh âm của tiếng Hán Việt, và
hoàn chình các mẹo luật chính tả tiếng Việt trong tập Chánh tả Việt
ngữ (1952).
[6]
Các nhà Hán ngữ học (như Vương Lực) đã dò tìm trong một số từ ngữ
Việt rất gần với giọng phát âm của người Hán, và đã đưa ra giả
thuyết là tiếng Hán cổ có thể cũng vay mượn một số từ của Giao Châu
trong thời kì người Hán sang đô hộ.
[7]
Gs. Lê Ngọc Trụ cho rằng có một ngoại lệ là hỗi (dấu ngã), vì ông
cho rằng đó là nói gộp âm của "hồi nãy đến giờ". Các bạn miền Nam
của chúng tôi thì lại cho rằng khi nói hổi, họ nghĩ đến "hồi đó tới
giờ". Vậy thì có một biệt lệ ở đây hay chăng?
[8]
Ðể cho dễ nhớ, có thể học thuộc lòng câu sau đây: "mình nên nhớ là
viết dấu ngã ", trong đó các âm đầu đều mang phụ âm của các từ Hán
Việt có dấu ngã.
[9]
Chính tả nghĩa là viết (tả) cho đúng (chính), nghĩa là viết đúng
theo một mẫu mực nào đó được xã hội công nhận và quy định làm mực
thước cho mọi người phải tuân theo.
------------------
Tài liệu tham khảo thêm:
VIỆT NGỮ HỎI
NGÃ TỰ VỊ
của ĐINH SĨ
TRANG
http://www.budsas.org/uni/u-hoinga/hoinga00.htm
|